Śladami synagogi – od chwały do zagłady

Spacer po żydowskim Zabrzu najlepiej zacząć w okolicy placu Wolności (niegdyś Wilhelma), gdzie do 1938 roku stała okazała synagoga. Wzniesiona w drugiej połowie XIX wieku, a gruntownie przebudowana w 1892 roku, była dumą lokalnej społeczności żydowskiej – liczącej w latach 20. XX blisko 2 tysiące osób. Budowla utrzymana była w stylu mauretańsko-romantycznym z ogromną kopułą i witrażowymi oknami. Dziś na jej miejscu znajduje się skwer z tablicą pamiątkową, którą warto odczytać na początku wycieczki.

W listopadzie 1938 roku, podczas Nocy Kryształowej, synagoga została podpalona i całkowicie zniszczona. Ogień strawił nie tylko architekturę, ale i bezcenne zwoje Tory oraz księgi. Dla współczesnego spacerowicza to moment refleksji nad kruchością materialnych śladów kultury. Tuż obok tablicy ustawiono ławeczki – idealne miejsce, by przez chwilę wsłuchać się w opowieści dawnych mieszkańców Zabrza, które do dziś można znaleźć w archiwalnych reportażach.

• Adres synagogi: obecnie skwer przy placu Wolności (dawna ul. Friedrichsplatz).
• Data budowy: 1872 rok (przebudowa w 1892).
• Zniszczenie: 9–10 listopada 1938.
• Upamiętnienie: granitowa tablica z gwiazdą Dawida odsłonięta w 2008 roku.

Kirkut na Modrzewskiego – kamienna księga przeszłości

Kolejny przystanek na trasie spaceru to cmentarz żydowski przy ulicy Modrzewskiego, założony na początku XIX wieku. To jeden z najlepiej zachowanych kirkutów na Górnym Śląsku, choć nie oszczędziły go lata dewastacji. Wśród gęstych krzewów i starych drzew kryje się kilkaset nagrobków – macew – wykonanych z piaskowca i granitu. Najstarsze pochodzą z lat 20. XIX stulecia, co czyni je świadectwem obecności Żydów w Zabrzu jeszcze przed wielkim rozwojem przemysłowym miasta.